Waloryzacja kontraktów drogowych. Kto ponosi ryzyko wzrostu cen?
Obowiązujące przepisy, o których szerzej pisaliśmy w materiale „Rosnące ceny asfaltu a waloryzacja krótkoterminowych kontraktów drogowych”[ASz1] , przewidują mechanizmy waloryzacji wynagrodzeń w kontraktach drogowych, jednak nie wszyscy wykonawcy korzystają z takiej samej ochrony. Szczególnie trudna jest sytuacja firm realizujących krótkoterminowe zlecenia oraz podwykonawców, którzy często muszą samodzielnie mierzyć się z gwałtownymi wzrostami cen materiałów. Jakie instrumenty prawne mogą pomóc im ograniczyć ryzyko i jakie zmiany w praktyce kontraktowej są potrzebne?
Katarzyna Gumula-Kubicka
Adwokat, specjalista w zakresie obsługi prawnej przedsiębiorstw: https://gumula-kubicka.pl
Mechanizm kaskadowy w praktyce podwykonawczej
Zgodnie z art. 439 ust. 5 Pzp wykonawca, którego wynagrodzenie zostało zmienione na podstawie klauzuli waloryzacyjnej, zobowiązany jest do dokonania zmiany wynagrodzenia przysługującego podwykonawcy, z którym zawarł umowę, pod warunkiem że przedmiotem umowy są roboty budowlane lub usługi, a okres jej obowiązywania przekracza 6 miesięcy.
Prowadzi to do nierównomiernego podziału ryzyka. Generalny wykonawca, realizując kontrakt 3-letni, korzysta z waloryzacji wypłacanej przez inwestora publicznego z tytułu ogólnego wzrostu cen materiałów i paliw. Podwykonawca wykonujący odcinek nawierzchni w czasie 4 miesięcy nie spełnia już tego kryterium czasowego. W efekcie podwykonawca kupuje asfalt i paliwo po aktualnych, gwałtownie podwyższonych cenach giełdowo-rafineryjnych, nie mając roszczenia o automatyczną waloryzację swojej stawki jednostkowej, podczas gdy generalny wykonawca może otrzymać wyrównanie od zamawiającego.

Prowadzi to do sytuacji, w której najmniejsze podmioty w łańcuchu dostaw, dysponujące najmniejszymi rezerwami finansowymi i niemające wpływu na kształtowanie cen globalnych, ponoszą pełne ryzyko zmienności cen surowców.
Warto podkreślić, że relacja między wykonawcą a podwykonawcą to w polskim systemie prawnym przede wszystkim relacja cywilnoprawna, oparta na przepisach Kodeksu cywilnego dotyczących umowy o roboty budowlane i umowy o dzieło, a nie bezpośrednio na Prawie zamówień publicznych. Przepisy o podwykonawstwie zawarte w PZP (art. 462-465) regulują głównie kwestie zgody zamawiającego na zawarcie umowy z podwykonawcą oraz terminy zapłaty wynagrodzenia, które nie mogą być dłuższe niż 30 dni. Nie ma tam jednak wprost obowiązku przenoszenia mechanizmu waloryzacyjnego z umowy głównej na umowy z podwykonawcami. To, czy podwykonawca zostanie objęty ochroną cenową, zależy w praktyce od dobrej woli generalnego wykonawcy i od tego, co obie strony zdołają wynegocjować.
Dlaczego rozchwianie stawek szkodzi całemu rynkowi?
Przekonanie, że krótkoterminowe zablokowanie cen u podwykonawców lub małych wykonawców jest korzystne dla zamawiających lub generalnych wykonawców, może stanowić iluzję ekonomiczną. Zjawisko niekontrolowanego rozchwiania stawek i asymetrii ryzyka rodzi szereg negatywnych konsekwencji dla całej branży.
Wyspecjalizowane małe firmy to w przeważającej mierze kapitał rodzimy, budowany latami poprzez inwestycje. Gdy jedna gwałtowna fala podwyżek cen ropy pozbawia te podmioty płynności, dochodzi do redukcji potencjału wykonawczego na rynku. Mniejsza liczba wykonawców w dłuższej perspektywie oznacza spadek konkurencyjności i wzrost cen w kolejnych przetargach.
Pojawia się zatem ryzyko paraliżu inwestycji. Podwykonawca realizujący zadanie poniżej progu opłacalności staje przed dramatycznym wyborem: realizować prace ze stratą zagrażającą bytowi firmy, zejść z placu budowy lub renegocjować warunki w trybie spornym. Przerwanie prac przewidzianych na 5 miesięcy może opóźnić realizację całego wieloletniego kontraktu autostradowego, narażając generalnego wykonawcę na dodatkowe koszty i kary umowne za niedotrzymanie kamieni milowych. Koszt przestoju i poszukiwania nowego wykonawcy może w takich przypadkach znacznie przewyższyć wartość postulowanej waloryzacji.
W warunkach braku elastyczności kontraktowej na krótkich zadaniach wykonawcy zmuszeni będą do kalkulowania w ofertach nieproporcjonalnie wysokich marż ryzyka. Oznacza to, że zamawiający publiczni na małych kontraktach (np. samorządowych) płacą znacznie więcej, niż wynikałoby to z bieżących warunków rynkowych, tylko dlatego, że rynek wycenia obawę przed kolejnym skokiem cen ropy. O wiele lepszym rozwiązaniem wydaje się być wprowadzenie obowiązku waloryzacyjnego – po spełnieniu określonych przesłanek – już do samej umowy poprzez zobowiązanie ustawowe (analogicznie do art. 439 Pzp).
Zmiana wynagrodzenia w świetle Pzp
Obowiązujące przepisy prawa dają stronom stosunków gospodarczych narzędzia do przywracania równowagi ekonomicznej, choć ich zastosowanie w przypadku umów poniżej 6 miesięcy wymaga starannej argumentacji prawnej i ekonomicznej.
W kontraktach, w których nie było obowiązku wprowadzenia klauzuli z art. 439 Pzp (czyli m.in. w umowach do 6 miesięcy), jedną z podstaw prawnych do zmiany wynagrodzenia jest art. 455 ust. 1 pkt 4 Pzp. Przepis ten dopuszcza zmianę umowy bez przeprowadzania nowego postępowania, jeżeli:
- konieczność zmiany umowy spowodowana jest okolicznościami, których zamawiający, działając z należytą starannością, nie mógł przewidzieć.
- zmiana nie modyfikuje ogólnego charakteru umowy.
- wzrost ceny spowodowany każdą kolejną zmianą nie przekracza 50% wartości pierwotnej umowy.
Nagły, drastyczny skok cen ropy wywołany eskalacją militarną na Bliskim Wschodzie może spełniać kryteria okoliczności nieprzewidywalnych. Wykonawca musi jednak udowodnić bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy tym zdarzeniem a skokowym wzrostem kosztu wytworzenia i wbudowania mieszanki asfaltowej, co już może okazać się trudniejsze. Zatem, mimo że skok cenowy dotyczy jednakowo zarówno wykonawcy z zapisem umownym wykonania prac w okresie np. 3-letnim, jak i wykonawcę, który ma wykonać prace w terminie 5 miesięcy, ich sytuacja prawna i ekonomiczna jest diametralnie inna.
W przypadku pierwszego wystarczy, że powoła się on na art. 439 Pzp i stosowny zapis w ustawie. Drugi musi przeprowadzić pełną drogę dowodzenia, w tym udowodnić bezpośredni związek zdarzenia z podwyższonym kosztem wykonania prac oraz wykazać należytą staranność po swojej stronie.
Oczywiście wykonawcy i podwykonawcy realizujący kontrakty trwające krócej niż 6 miesięcy nie są całkowicie pozbawieni ochrony prawnej, choć ciężar inicjatywy spoczywa w tym przypadku na nich.
Warto wyraźnie podkreślić, że polska regulacja art. 455 ust. 1 pkt 4 Pzp stanowi bezpośrednią implementację prawa Unii Europejskiej. Mowa tu o art. 72 ust. 1 lit. c Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/24/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych.
Prawodawca unijny w motywach tej dyrektywy jednoznacznie wskazał, że pojęcie okoliczności niemożliwych do przewidzenia odnosi się do takich zjawisk zewnętrznych, które nie mogły zostać przewidziane pomimo odpowiednio starannego przygotowania pierwotnego postępowania przez instytucję zamawiającą, przy uwzględnieniu dostępnych środków, charakteru i cech konkretnego projektu oraz dobrych praktyk w danej dziedzinie. Przepisy unijne wspierają zatem elastyczność kontraktową w obliczu zewnętrznych szoków surowcowych, nie ograniczając tej możliwości wyłącznie do umów długoterminowych.
Jakie możliwości daje Kodeks cywilny?
W relacjach prywatnoprawnych (B2B) pomiędzy generalnym wykonawcą a podwykonawcą, gdzie nie stosuje się wprost reżimu Pzp, kluczowe znaczenie będą miały przepisy Kodeksu cywilnego:
- Art. 357¹ k.c. (clausula rebus sic stantibus) – w razie nadzwyczajnej zmiany stosunków, niosącej za sobą nadmierną trudność w spełnieniu świadczenia lub groźbę rażącej straty, sąd może oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, a nawet zmienić wysokość wynagrodzenia.
- Art. 632 § 2 k.c. znajdujący zastosowanie do umów o roboty budowlane z wynagrodzeniem ryczałtowym. Przepis ten wprost umożliwia podwyższenie ryczałtu przez sąd, jeżeli wskutek zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby wykonawcy rażącą stratą.
Droga sądowa jest jednak procesem długotrwałym i kosztownym. W realiach 5-miesięcznego kontraktu wyrok zapadający po 2–3 latach nie rozwiązuje bieżącego problemu płynnościowego. Dlatego kluczowe staje się ugodowe i pozasądowe stosowanie tych zasad.
W stronę zrównoważonych relacji: propozycje rozwiązań i dobrych praktyk
Zmiana ustawy to proces, który może trwać latami, a firmy realizujące kontrakty drogowe muszą radzić sobie z ryzykiem cenowym tu i teraz. Dlatego warto wskazać na kilka rozwiązań dostępnych już na gruncie obowiązujących przepisów, choć żadne z nich nie zastępuje w pełni systemowego mechanizmu ustawowego. Warto również spojrzeć na rozwiązanie problemu luki waloryzacyjnej w pracach nawierzchniowych przez pryzmat ewolucji praktyki zamawiających oraz dojrzałości biznesowej stron kontraktu. Osiągnięcie stabilności wymaga wdrożenia kilku kluczowych zasad.
Art. 439 Pzp wyznacza minimalny obowiązek ustawowy (umowy powyżej 6 miesięcy), ale w żadnym stopniu nie zakazuje wprowadzania klauzul waloryzacyjnych w umowach zawieranych na krótszy okres. Zamawiający samorządowi, zlecający remonty cząstkowe czy wymianę warstw ścieralnych na okres 3–5 miesięcy, powinni korzystać z dyspozycji art. 353¹ k.c. w zw. z art. 8 ust. 1 Pzp i projektować elastyczne klauzule oparte o wskaźniki materiałowe.
Stosowanie ogólnego wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI), publikowanego przez GUS, nie zawsze jest w robotach nawierzchniowych adekwatne. Inflacja konsumencka może wynosić 3–4%, podczas gdy ceny asfaltu w tym samym czasie rosną nieproporcjonalnie szybciej. Mechanizmy waloryzacji powinny opierać się na dedykowanych wskaźnikach cen produkcji budowlano-montażowej w zakresie dróg i mostów lub bezpośrednio na referencyjnych notowaniach asfaltu w cennikach producentów. Może to zapewnić bardziej obiektywny, transparentny i weryfikowalny mechanizm rozliczeń.
W relacjach prywatnych niezbędne jest odejście od automatycznego przerzucania 100% ryzyka na podwykonawców. Standardem etycznym i biznesowym powinno stać się zawieranie w umowach podwykonawczych zapisów gwarantujących partycypację w roszczeniach waloryzacyjnych składanych do inwestora głównego, nawet jeśli podwykonawstwo trwa krócej niż 6 miesięcy. Podwykonawca, który dostarcza faktury za materiały dokumentujące skok cenowy, powinien otrzymać odpowiednią korektę wynagrodzenia, aby nie doszło do bezpodstawnego wzbogacenia generalnego wykonawcy lub pokrzywdzenia jego mniejszego partnera. Stabilność rynku wymaga partnerskiego podejścia. Zapobiega to asymetrii ryzyka, chroni płynność finansową mniejszych przedsiębiorstw wykonawczych i eliminuje ryzyko paraliżu całego projektu.
Nowa kultura kontraktowania jako warunek stabilności infrastruktury
Rynek wykonawstwa nawierzchni asfaltowych jest integralną częścią strategicznej infrastruktury państwa. Funkcjonowanie tego sektora opiera się na skomplikowanym łańcuchu powiązań: od globalnego rynku wydobycia ropy, przez rafinerie, po lokalne firmy drogowe pracujące na budowie. Zrywanie tego łańcucha w jego najcieńszym ogniwie – na poziomie podwykonawców i wykonawców krótkoterminowych zadań – uderza rykoszetem w cały proces inwestycyjny.
Zwrócenie uwagi na problem kontraktów realizowanych poniżej 6 miesięcy nie jest postulatem jednostronnie chroniącym interes wykonawców, lecz apelem o racjonalność gospodarczą i zwróceniem uwagi na faktyczne wyzwanie obecnych czasów. Skoki cen ropy naftowej są zjawiskiem obiektywnym, niezależnym od staranności i woli wykonawców nawierzchni. Rozchwianie stawek, brak przewidywalności oraz spychanie ryzyka surowcowego wyłącznie na mniejsze podmioty prowadzi do destabilizacji rynku, z której nikt nie wychodzi zwycięsko.
Przepisy polskie, wsparte wykładnią dyrektyw unijnych, stwarzają przestrzeń do odpowiedzialnego, elastycznego kształtowania umów. Kluczem do sukcesu pozostaje partnerskie podejście do procesu inwestycyjnego, w którym ryzyko nieprzewidzianych wstrząsów makroekonomicznych jest dzielone sprawiedliwie, z poszanowaniem specyfiki technologicznej robót. Tylko w ten sposób możliwe jest utrzymanie potencjału wykonawczego, terminowości inwestycji oraz wysokiej jakości sieci drogowej w Polsce.